IN ANDERE CULTUREN

Bepaalde gemeenschappen moedigen het aan om vrouwen uit te lenen.

Een tweede vrouw erbij!

Jaloezie is volgens antropologe Margaret Mead © niet het onvermijdelijke produkt van de biologische noodzaak tot voortplanting.

Sexuele gedragspatronen die tot jaloezie leiden in onze cultuur, zijn normaal in andere. De exclusief seksuele monogamie, zoals die in onze samenleving voorkomt is in cultuurvergelijkend perspectief heel uitzonderlijk.

Bepaalde gemeenschappen moedigen het aan om vrouwen uit te lenen. Als een gast de vrouw van de gastheer verleidt en een affaire begint, heet het dat de echtgenoot ‘hoorntjes opheeft’ en kan hij jaloers gedrag ontwikkelen. Maar, bij de Eskimo’s waar het uitlenen van vrouwen aan elkaar regel is, wordt er niet achter de rug van de gastheer gelachen ‘cornu’.
Eerder is het zo dat als hij zijn vrouw niét afstaat, hem ongastvrij en slecht gedrag wordt verweten.

In polygame culturen zijn gevallen bekend, waarin de eerste vrouw haar echtgenoot voor het gerecht daagde omdat zij nu drie jaar met hem getrouwd was, twee kinderen had gebaard maar dat hij nog steeds geen tweede vrouw had genomen. De ‘native court’ gaf de echtgenoot zes maanden om een tweede vrouw te vinden. Vrouwen pressen hun mannen om bijvrouwen te nemen, omdat dit bijdraagt tot hun prestige. De eerste vrouw staat bovenaan de hierarchie. Plus daarnaast een heel praktisch punt dat meer vrouwen plus de kinderen die ze baren, meer arbeidskrachten opleveren om het huishouden draaiende te houden.
Belangrijk in deze is wel, dat de eerste vrouw in ieder geval naar buiten toe de favoriet blijft. Elkaar de vrouwen uitlenen zonder daarbij jaloers te worden kan vanzelfsprekend alleen in culturen waar de vrouw een ondergeschikte positie heeft.

Volgens Mead gaat het erom wat voor sociaal-culturele afspraken en regels er gelden.

Opmerkelijk is dat iedere samenleving waar buitenechtelijke liaisons zijn toegestaan, deze op één of andere manier specificeert en beperkt. Er is nooit sprake van een absolute vrijheid voor iedere man of vrouw om met wie dan ook seksuele relaties aan te knopen.

Het ontwikkelen van jaloezie is verbonden met het geschonden worden van het ego, de reputatie, de eigenwaarde en het zelfvertrouwen. Al naar gelang de cultuur kan dit dus door heel verschillende oorzaken komen. M.a.w. als een man voelt dat zijn reputatie als succesvolle haremleider in het geding is, kan jaloezie het resultaat zijn.

De middeleeuwse kruisvader die zo weinig om zijn kasteelvrouwe gaf, dat hij vergat haar kuisheidsgordel te vergrendelen, zou te weinig om zijn vrouw geven. Terwijl de echtgenoot in de vijftiende eeuw die de praktijk van de kuisheidsgordel in stand houdt, gebrandmerkt wordt als een jaloers monster.

Jan Verhulst © noteert in zijn boek het volgende.
In White en Mullen ©  vinden we eveneens talloze voorbeelden van culturele verschillen met betrekking tot de visie op wat wij gewoonlijk verstaan onder jaloezie. Binnen elke cultuur komt jaloezie voor maar de verschijningsvorm en aanleiding daartoe kunnen enorm variëren. Ter illustratie geven we hier nog enkele andere voorbeelden.

Bij de Nayar in Centraal Kerala (Zuid-India)
( Kerala has a rich history and culture ) mag een vrouw tussen de drie en twaalf echtgenoten hebben, met wie ze allemaal een seksuele relatie onderhoudt. Jaloezie tussen de echtgenoten onderling is een zeldzaam verschijnsel.

Bij de Banaro in Nieuw Guinea
( BANARO (BANAR, BANARA) 2,484 (1991 SIL). Madang and East Sepik provinces. 2 villages ) heeft de aanstaande bruid eerst seksueel contact met een vriend van haar aanstaande schoonvader. De echtgenoot in spé heeft gemeenschap met de vrouw van de vriend. Tijdens de huwelijksplechtigheid is het niet ongebruikelijk dat iedereen van partner wisselt, zodat in geval van zwangerschap totaal onduidelijk is wie de vader van het kind is. Jaloezie komt bij deze gang van zaken zelden voor, kennelijk omdat deze regels geen enkele bedreiging vormen voor de relatie en/of het gevoel van eigenwaarde van de betrokkenen.

De Chukchee in Siberië houden er een soortgelijke traditie op na: ze maken met de mannen uit andere dorpen afspraken over het wederzijds uitlenen van hun vrouw.

Bij de Toda (Zuid-India) mogen zowel de man als de vrouw vrijelijk seksueel verkeer hebben met anderen, mits daarvoor bij alle partijen overeenstemming bestaat.

Zowel de mannen als de vrouwen van deze stam vatten dergelijke praktijken op als uitingen van seksuele lust voor iemand anders. Toch nemen ze er geen aanstoot aan, omdat binnen de Toda-cultuur seksueel verlangen naar een ander niet wordt opgevat als een bedreiging van het gevoel van eigenwaarde of als een bedreiging van de relatie.

Bij de Lesu in Melanesië is het gebruikelijk dat de minnaar van de vrouw haar geschenken geeft die zij vervolgens aan haar man doorgeeft. Jaloezie lijkt geen enkele rol te spelen, als de geschenken maar gegeven worden.

Bij de Bena-stam in Afrika betekent een huwelijk weliswaar seksuele exclusivieit, maar beide echtelieden gaan vreemd bij het leven: ze zien dat als een spel. In geval van ontdekking krijgt de overspelige een flinke uitbrander, maar daar is de kous dan ook mee af.

Bij de Kaka is het heel gewoon als de neef seksueel verkeer heeft met de vrouw van de oom. Als een man erachter komt dat zijn vrouw seksueel verkeer heeft gehad met een andere man, dan zoekt hij eerst uit of die andere man een neef is. Is dat het geval, dan is er niets aan de hand: er is geen enkele bedreiging voor het gevoel van eigenwaarde of voor de relatie.

Betekenen deze voorbeelden dan toch dat er ‘jaloezie-vrije’ culturen bestaan? Volgens White en Mullen is dat niet het geval. De aanleidingen tot jaloezie zijn alleen anders. In alle culturen dienen echtelieden zich aan de ‘regels’ te houden en zijn het in wezen alleen die regels die anders zijn. Overtreedt men de regels, dan ontstaat er wel degelijk jaloezie, in de vorm van jaloerse emoties.

Woede is dan de meest voorkomende emotie, gevolgd door vrees, angst, depressie. Dezelfde emoties dus die we in onze Westerse cultuur zien optreden.

 * Dit fragment komt uit "Jaloezie, het groene monster" van Jan Verhulst. Met dank voor toestemming tot overname.